yedy editör masası

Kapak : "La Danse" (Dans),  André Derain

20. yüzyılın başında birkaç genç ressam, doğayı olduğu gibi resmetmek yerine onu hissettikleri gibi boyamaya başladı. Ağaçlar kırmızı, gökyüzü turuncu, yüzler yeşil olabiliyordu. 1905'te Paris'teki bir sergide büyük bir şaşkınlığa yol açan bu yaklaşım, kısa ömürlü olmasına rağmen modern sanatın renk anlayışını kökten değiştirdi. Fovizm, rengin yalnızca gördüğümüz dünyayı anlatmak için değil, duyguyu doğrudan ifade etmek için de kullanılabileceğini gösterdi.

Her şey bir yazla başladı

1905 yazında Fransa'nın Akdeniz kıyısındaki küçük balıkçı kasabası Collioure'da iki ressam, Henri Matisse ve André Derain, sanat tarihinin yönünü değiştirecek bir deneyin içine girdi. Matisse, kendisinden daha genç olan Derain'i birlikte çalışmak üzere Collioure'a davet etmişti. Önlerinde parlak Akdeniz ışığı, deniz, tekneler, tepeler ve Güney Fransa'nın yoğun renkleri vardı. Ancak onları asıl ilgilendiren gördüklerini mümkün olduğunca doğru biçimde aktarmak değildi. Rengin kendisiyle ne yapılabileceğini keşfetmeye çalışıyorlardı.

O yaz boyunca ürettikleri resimlerde doğanın renkleri giderek gerçeklikten uzaklaştı. Gölge için siyah kullanmak yerine mavi ve morlara, ağaçları yeşilin farklı tonlarıyla resmetmek yerine kırmızı, pembe ya da turuncuya başvurabiliyorlardı. Fırça darbeleri belirgin, yüzeyler canlı ve renkler çoğu zaman tüpten çıktığı hâliyle güçlüydü. Renk artık nesnenin doğal görünümünü açıklayan bir araç olmaktan çıkıyor, resmin asıl taşıyıcısına dönüşüyordu.

Bu yaklaşımın kökleri elbette bir anda ortaya çıkmadı. Matisse, daha önce Paul Signac ve Henri-Edmond Cross gibi Neo-Empresyonist sanatçılarla temas etmiş, Cézanne, Gauguin ve Van Gogh'un renk ve biçim anlayışlarından etkilenmişti. 1904 yazında Saint-Tropez'de geçirdiği dönem, Güney Fransa'nın ışığını keşfetmesi açısından da önemliydi. Ancak Collioure'da Derain'le birlikte yaptığı çalışmalar, bu arayışları çok daha radikal bir noktaya taşıdı.

"Bateaux à Collioure" (Collioure'da Tekneler),  André Derain

Bir sergi, bir eleştiri ve "vahşiler"

Collioure'da ortaya çıkan bu parlak renkli resimler birkaç ay sonra Paris'e ulaştığında, sanat dünyasının onları nasıl karşılayacağı henüz belli değildi. Cevap ise oldukça sert oldu.

1905 sonbaharında Matisse, Derain ve benzer bir anlayışla çalışan başka sanatçılar, Paris'teki Salon d'Automne sergisinde eserlerini sergiledi. Salon d'Automne, dönemin resmî ve akademik sanat çevresine alternatif oluşturan önemli bir sergiydi. Ancak ziyaretçiler salonun bir bölümünde karşılaştıkları resimlerde alışık oldukları renkleri bulamadı.

Hikâyenin en meşhur ayrıntısı da burada ortaya çıktı. Eleştirmen Louis Vauxcelles, geleneksel bir heykelin çevresine yerleştirilmiş bu çarpıcı renkli tabloları görünce sanatçıları "les fauves", yani "vahşi hayvanlar" olarak nitelendirdi. Sözcük başlangıçta küçümseyici bir yakıştırmaydı. Fakat kısa süre içinde bu ifade, Matisse, Derain ve çevrelerindeki sanatçıların oluşturduğu yeni resim anlayışının adına dönüştü: Fovizm.

Sanat tarihinde sık rastlanan bir ironiydi bu. Bir hakaret olarak ortaya çıkan kelime, birkaç yıl içinde bir sanat hareketinin adı hâline geldi.

Renk artık gerçeğe bağlı değildi

Fovizmi anlamanın anahtarı, kırmızı ağaçlar ya da mor gökyüzünden çok daha derinde yatıyor. Mesele, sanatçının doğayı yanlış resmetmesi değildi. Mesele, doğru rengin ne olduğu sorusunu reddetmesiydi.

Yüzyıllar boyunca resimde renk, büyük ölçüde nesnenin görünüşünü tanımlamak için kullanılmıştı. Bir elmanın kırmızı olması, onun kırmızı boyayla resmedilmesini gerektiriyordu. Fovistler içinse renk, nesnenin gerçek hayattaki karşılığından bağımsız olarak seçilebilirdi. Bir ressam bir yüzü pembe ve yeşil tonlarla boyayabilir, bir manzarayı gerçek dışı sarılar ve mavilerle kurabilirdi.

Bu nedenle Fovist resimlerde renk yalnızca dekoratif bir unsur değildi. Renk, atmosfer yaratıyor, ritim oluşturuyor ve sanatçının duygusal tepkisini doğrudan izleyiciye taşıyordu. Matisse'in daha sonraki sanat anlayışını da belirleyecek olan bu yaklaşım, onun kendi ifadesiyle renk aracılığıyla bir "inşa" fikrine dönüşecekti.

Bu noktada Fovizmin önemli bir farkı ortaya çıkar: Akım, gerçeği tamamen terk etmekten ziyade gerçekliğin sanatçı tarafından yeniden kurulabileceğini savunuyordu. Manzara hâlâ oradaydı, insan figürü hâlâ tanınabiliyordu. Fakat artık gördüğümüz dünya ile tuvaldeki dünya aynı olmak zorunda değildi.

“The Circus” (Sirk), Maurice de Vlaminck

Matisse, Derain ve Vlaminck: Aynı isyanın farklı sesleri

Fovizm hiçbir zaman tek bir sanatçının etrafında kurulmuş katı kuralları olan bir hareket olmadı. Ortak bir manifesto ya da herkesin uyması gereken kesin bir estetik program bulunmuyordu. Daha çok, benzer bir renk ve ifade anlayışı etrafında bir araya gelen sanatçıların oluşturduğu gevşek bir çevreden söz etmek mümkün.

Bu çevrenin en önemli isimlerinden biri kuşkusuz Henri Matisse'ti. Onun Fovist döneminde renk giderek resmin yapısını belirleyen temel unsura dönüştü. Matisse için renk, doğanın fotoğrafik bir kopyasını üretmekten çok, sanatçının gördüğü ve hissettiği dünyayı yeniden kurmanın yoluydu.

André Derain ise Matisse'in daha kontrollü yaklaşımıyla Maurice de Vlaminck'in çok daha coşkulu ve doğrudan renk kullanımının arasında duruyordu. Derain'in 1905'te Collioure'da yaptığı çalışmalar, güçlü ışık, yüksek renk doygunluğu ve parçalı fırça darbeleriyle Fovizmin en karakteristik örnekleri arasında yer aldı.

Maurice de Vlaminck ise hareketin en içgüdüsel isimlerinden biriydi. Van Gogh'un eserleriyle karşılaşması, onun yoğun renk kullanımını daha da cesaretlendirdi. Vlaminck'in resimlerinde renk, yalnızca görsel bir tercih değil, neredeyse fiziksel bir enerji gibi davranıyordu.

Bu çevrede Kees van Dongen, Charles Camoin, Henri-Charles Manguin, Othon Friesz, Jean Puy ve Georges Rouault gibi sanatçılar da yer aldı. 1906'da Georges Braque ve Raoul Dufy de bu gruba katıldı. Ancak sanatçıların yolları kısa süre içinde birbirinden ayrılmaya başlayacaktı.

"The Green Stripe” (Yeşil Şerit), Henri Matisse

Kısa ömürlü bir hareket, uzun ömürlü bir fikir

Fovizm uzun süre varlığını sürdüren, kendi kuralları olan bir sanat hareketine dönüşmedi. Yaklaşık 1905-1907 arasında en yoğun dönemini yaşayan grup, birkaç yıl içinde farklı yönlere dağıldı. Bazı sanatçılar Cézanne'ın biçim ve yapı anlayışına yöneldi; bazıları Kübizmin daha geometrik diline yaklaştı. Georges Braque'ın daha sonra Pablo Picasso'yla birlikte Kübizmin kurucularından biri hâline gelmesi bunun en dikkat çekici örneklerinden biriydi.

Fakat Fovizmin kısa sürmesi, etkisinin de kısa sürdüğü anlamına gelmedi.

Tam tersine, Fovistler modern resmin en önemli meselelerinden birini kalıcı hâle getirdi: Renk, gördüğümüz şeyin açıklaması olmak zorunda mı?

Bu soru, daha sonraki kuşakların sanat anlayışında büyük bir alan açtı. Rengin nesneden bağımsız kullanılabileceği fikri, Ekspresyonizmden soyut sanata kadar uzanan pek çok gelişmenin düşünsel zemininde yer aldı. Matisse ise Fovizm sonrasında da renk konusundaki araştırmasını sürdürerek kendine özgü görsel dilini geliştirdi.

Vahşi olan renk miydi, yoksa düşünce mi?

Fovizmin hikâyesi aslında bir sanat akımının doğuşundan çok, sanatçının gördüğü dünya üzerindeki özgürlüğünün ilanıdır.

Bir ağacın gerçekten ne renk olduğunu artık ressam belirlemek zorunda değildi. Gölgenin siyah olması gerekmiyordu. Bir insan yüzü ten rengine bağlı kalmak zorunda değildi. Renk, doğanın emri altında çalışan yardımcı bir unsur olmaktan çıkıp sanatçının kendi diline dönüşebilirdi.

Belki de 1905'te Paris'teki izleyicileri asıl şaşırtan şey kırmızı ağaçlar ya da mavi yüzler değildi. Onları rahatsız eden, sanatçının artık "Bunu böyle görmelisiniz" dememesi; bunun yerine "Ben böyle hissediyorum" diyebilmesiydi.

Fovizm birkaç yıl içinde dağıldı. Ancak o kısa süre içinde rengin özgürlüğünü ilan etti. Matisse, Derain ve arkadaşlarının açtığı bu yol, modern sanatın giderek daha fazla soyutlaşmasına ve sanatçının dış dünyayı olduğu gibi temsil etmek yerine kendi görsel gerçekliğini kurmasına katkıda bulundu.

Bir sanat akımının ömrü birkaç yıl sürebilir. Fakat bazen geride bıraktığı fikir, kendisinden çok daha uzun yaşar.

Fovizmin asıl isyanı da buydu: Renk artık gerçeğin hizmetinde değildi. Gerçek, rengin hizmetine girebilirdi.